Reykjanesskagi

YfirlitReykjanesskagi

Reykjanesskaginn er yngsti hluti Íslands en mjög eldbrunninn.  3-4 eldstöðvakerfi eru talin vera á skaganum eftir því hvort Hengilskerfið er talið með eða ekki.  Hér er það ekki talið með því landfræðilega er miðja Hengilskerfisins fyrir utan Reykjanesskagann og að auki er Hengillinn mjög ólíkur öðrum eldstöðvakerfum á skaganum.

Þessi þrú kerfi eru nátengd og það virðist gjarnan gjósa í þeim öllum í sömu hrinunum.  Þau eru 1. Reykjaneskerfið sem er vestast á skaganum, 2. Trölladyngjukerfið sem er sem næst Krísuvík, 3.Brennisteinsfjallakerfið sem einnig er kennt við Bláfjöll.  Einnig eru kenningar um að neðansjávarkerfi við Eldey nái upp á land rétt vestan við Reykjaneskerfið.

Reykjanesskaginn tilheyrir hinu svonefnda Vestara gosbelti sem nær frá Reykjanesi og norður fyrir Langjökul.  það belti er ekki eins virkt og Suðurlands- og Eystra gosbeltið en þó ganga yfir kröftugar  rek- og goshrinur á Reykjanesskaganum á 800-1000 ára fresti.  Síðast gekk slíkt tímabil yfir á árunum 950-1240 og þar áður fyrir um 1800-2500 árum.

Öll þrjú kerfin eiga það sameiginlegt að í þeim eru ekki megineldstöðvar og í þeim öllum kemur eingöngu upp basalt.  Gosin eru gjarnan sprungugos og magn gosefna í hverju gosi að jafnaði lítið eða innan við hálfur rúmkílómetri.  Þó eru undantekningar frá þessu eins og nokkrar stórar dyngjur á skaganum sýna vel.

Mikil eldvirkni hefur verið á Reykjanesskaga á nútíma og yfir þúsund ferkílómetrar lands huldir nýju hrauni auk landauka í sjó.  Gjall- og klepragígaraðir eru algengustu eldstöðvarnar en að auki eru fjölmargar dyngjur á skaganum.  Þær hafa þó flestar myndast á fyrrihluta nútíma, reyndar allar taldar yfir 4500 ára gamlar og myndun þeirra tengist væntalega hröðu landrisi eftir hvarf ísaldarjökulsins á skaganum.  Gossprungur á skaganum á nútíma eru hátt í 200 talsins sem sýnir vel hve virkur skaginn hefur verið þrátt fyrir að engin staðfest gos hafi orðið síðan á 13. öld.  Jarðskjálftar eru tíðir á skaganum og jarðhitavirkni mikil.

Eldstöðvakerfi raða sér til suðvesturs frá Reykjanesskaganum og vitað er um allmörg neðansjávargos á Reykjaneshrygg síðustu aldir.   Öflugt gos varð suður af Eldeyjarboða árið 1783.  þá myndaðist eyja sem hvarf  þó stuttu síðar vegna ágangs sjávar.  Á 19. öld er vitað um 3 gos á þessum slóðum og á 20. öldinni varð nokkrum sinnum vart við ólgu í sjó og gjóskuþústir sem líklega hafa verið af völdum lítilla neðansjávargosa.

Reykjaneskerfið

Vestasta eldstöðvakerfið á skaganum er Reykjaneskerfið.  Nær það nokkurnveginn frá Reykjanestá að Grindavík og þaðan í norðaustur yfir skagann.  Það nær einnig einhverja kílómetra í suðvestur á sjávarbotni.  Háhitasvæðið Svartsengi tilheyrir svæðinu.  Þar er einnig allstór og “fjörgömul” dyngja, Sandfellshæð en hraunið frá henni hefur náð 100 ferkílómetrum.  Önnur stór og álíka gömul dyngja í kerfinu er Þráinsskjöldur.

Gos urðu í kerfinu á 10. og 12. öld en síðan gengur yfir mikil goshrina á árunum 1211-1240.  Hófst þessi hrina með gosi í sjá skammt frá landi en síðan urðu allmörg gos á næstu árum á svipuðum slóðum, þ.e. í sjó skammt undan landi.  Eitt hefur verið áberandi mest, árið 1226 og skilur eftir sig gjóskulag sem hefur nýst vel í gjóskulagarannsóknum á Suðvesturlandi.  Heimildir eru fyrir þessu gosi í Oddaverjaannál og er þar talað um “Sandfallsvetur á Íslandi”.  Gos urðu svo uppi á landi á næstu árum og mynda tvo meginhraunfláka, annan rétt við suðvesturhornið á Reykjanesi og hinn, miklu stærri, sem nær nánast yfir skagann frá suðri til norðurs.  þau hraun eru áberandi í grennd við Svartsengi og Bláa lónið.

Blue lagoon

Trölladyngjukerfið

Kerfið er nefnt eftir samnefndri dyngju í kerfinu.  Það er sennilega ekki ofsögum sagt að segja að Trölladyngjukerfið sé eitt hættulegasta eldstöðvakerfi landsins vegna nálægðar þess við höfuðborgarsvæðið.  Nyrstu gossprungurnar eru rétt suðvestur af Hafnarfirði og hraun hefur amk. á tveimur stöðum runnið til sjávar örskammt vestan Hafnarfjarðar eftir landnám.

Um árið 1150 – 1151 urðu veruleg eldsumbrot í kerfinu og opnuðust nokkrar gossprungur í þeirri hrinu.  Hafa þessi eldgos verið nefnd Krísuvíkureldar.   Þá varð einnig gos við Sveifluháls um 1180.   Ekki virðist hinsvegar hafa gosið í kerfinu í Reykjaneseldunum á 13. öld.

Krísuvík

Brennisteinsfjallakerfið

Syðsti hluti kerfisins er við Krísuvíkurbjarg og það teygir sig svo í norðaustur yfir Bláfjöll og inn á Mosfellsheiði.  Líkt og í hinum tveim eldstöðvakerfunum á skaganum urðu allmikil umbrot í kerfinu skömmu eftir landnám og reyndar öllu fyrr í Brennisteinsfjallakerfinu.  Nokkur gos urðu líklega í tveimur megingoshrinum á svæðinu frá Bláfjöllum að Hellisheiði.  Þessi gos urðu rétt fyrir og rétt eftir árþúsundin.  Heimildir geta um gos í kerfinu nokkrum öldum síðar, allt til ársins 1389 en það hefur ekki verið hægt að staðfesta.

Hellisheiði

Framtíðarhorfur á Reykjanesskaga

Það verður ekki undan því komist að fjalla örlítið um hve hættulega nálægt byggð eldstöðvakerfin á Reykjanesskaganum eru.  Eldvirknin er lotubundin og gengur yfir á um 800-1000 ára fresti og stendur þá yfir í nokkur hundruð ár.   Nú eru nálægt 770 ár frá síðustu staðfestu gosum á skaganum og alveg ljóst að frekar fyrr en síðar munu verða eldgos og það sennilega nokkuð mörg á skaganum.  Þessi gos eru ekki afkastamikil en þau eru hraungos og geta eldsuppkomur orðið mjög nálægt byggð.  Sérstaklega verður að telja hluta Hafnarfjarðar á hættusvæði hvað þetta varðar og einnig etv. Grindavík.  Það er því sérlega mikilvægt að fylgjast vel með öllum jarðskorpuhreyfingum á skaganum til að auka líkurnar á að hægt sé að segja til um gos með einhverjum fyrirvara og gera nauðsynlegar varúðarráðstafanir.

Færslur á eldgos.is sem tengjast Reykjanesskaga:

Snörp jarðskjálftahrina á Reykjanesskaga jul 2017

Skjálftar á Krýsuvíkursvæðinu feb.2016

Stutt en snörp jarðskjálftahrina við Kleifarvatn maí 2015

Snarpur skjálfti og mikill fjöldi eftirskjálfta við Reykjanestá (http://www NULL.eldgos NULL.is/snarpur-skjalfti-og-mikill-fjoldi-eftirskjalfta-vid-reykjanesta/)  okt.2013

Viðvarandi spenna á Krýsuvíkursvæðinu – Gæti endað með gosi (http://www NULL.eldgos NULL.is/vidvarandi-spenna-a-krysuvikursvaedinu-gaeti-endad-med-gosi/)

Jarðskjálfti við Keili  (http://www NULL.eldgos NULL.is/jardskjalfti-vid-keili/) jan. 2013

Jarðskjálftahrina við Bláfjöll á ný (http://www NULL.eldgos NULL.is/jardskjalftahrina-vid-blafjoll-a-ny/)  okt. 2012

Mikil smáskjálftavirkni við Bláfjöll (http://www NULL.eldgos NULL.is/mikil-smaskjalftavirkni-vi%C3%B0-blafjoll/) sept. 2012

3,2 stiga skjálfti við Grindavík (http://www NULL.eldgos NULL.is/32-stiga-skjalfti-vi%C3%B0-grindavik/) sept. 2012

Snarpur jarðskjálfti við Bláfjöll – fannst vel á höfuðborgarsvæðinu (http://www NULL.eldgos NULL.is/snarpur-jar%C3%B0skjalfti-vi%C3%B0-krisuvik-fannst-vel-a-hofu%C3%B0borgarsv%C3%A6%C3%B0inu/) ágúst 2012

Snarpir skjálftar rétt við Hafnarfjörð (http://www NULL.eldgos NULL.is/snarpir-skjalftar-rett-vi%C3%B0-hafnarfjor%C3%B0/) mar.2012

Allsnarpur jarðskjálfti við Krísuvík (http://www NULL.eldgos NULL.is/allsnarpur-jar%C3%B0skjalfti-vi%C3%B0-krisuvik/) jan. 2012

Hvað er að gerast við Krísuvík? (http://www NULL.eldgos NULL.is/hva%C3%B0-er-a%C3%B0-gerast-vi%C3%B0-krisuvik/) sept. 2011

Snarpur jarðskjálfti rétt við Grindavík (http://www NULL.eldgos NULL.is/snarpur-jar%C3%B0skjalfti-rett-vi%C3%B0-grindavik/) ág.2011

Öflugir skjálftar við Krísuvík – Fundust víða (http://www NULL.eldgos NULL.is/oflugir-skjalftar-vi%C3%B0-krisuvik-fundust-vi%C3%B0a/) feb.2011

Enn skelfur við Krísuvík (http://www NULL.eldgos NULL.is/enn-skelfur-vi%C3%B0-krisuvik/) des.2010

Landris og jarðskjálftar við Krísuvík (http://www NULL.eldgos NULL.is/landris-og-jar%C3%B0skjalftar-vi%C3%B0-krisuvik/) nóv. 2010

Færslusafn eftir mánuðum