Bárðarbunga

Mjög öflug jarðskjálftahrina gekk yfir undir Bárðarbunguöskjunni í gærkvöldi og framá nótt. Hrinan hófst með M 4,8 stiga skjálfta um kvöldmatarleitið og í kjölfarið fylgdu hundruð skjálfta, allir þó minni. Hrinan minnir nokkuð á aðra slíka sem varð í janúar 2025 en þessu var þó mun öflugri. 

Það sem vekur athygli (sem þó hefur ekki verið minnst á í fréttum) er að flestir skjálftarnir eiga sér stað í suðvestanverðri og vestanverðri öskjunni. Mesta virknin hefur áður verið í norðan og austanverðri öskjunni. Skiptir þetta máli? Mögulega já. Sprungureinar Bárðarbungu greinast í tvær áttir frá öskjunni, norðaustur og suðvestur.  Þegar það gaus í Holuhrauni árið 2014 þá færðist kvikan norðaustur og í austur frá öskjunn, tók svo stefnuna í norður-norðaustur í átt að Holuhrauni. Ef Veiðivatnareinin virkjast þá má ætla að það gerist út frá atburðum í sunnan eða vestanverðri öskjunni, þar sem virknin er nú.

Hvað þýðir tal um að Veiðivatnareinin virkist? Jú, hún var virk í Vatnaöldugosinu um árið 870 og Veiðivatnagosinu í kringum árið 1480. Á þessu svæði eru í dag margar stærstu vatnsaflsvirkjanir landsins og eldgos á þessum slóðum hefði líklega mjög mikil og slæm áhrif á orkubúskap okkar. 

En er líklegt að Bárðarbunga gjósi í bráð? Ekki endilega. Jarðfræðingar telja að hún hafi safnað í sig um helmingi þess kvikumagns sem hún lét frá sér í Holuhraunsgosinu. Hinsvegar hefur hraði kvikuinnstreymis aukist undanfarin tvö ár, á sama tíma og nágrannaeldstöðin, Grímsvötn hefur hægt um sig og kvikuinnstreymi þangað hefur að mestu stöðvast. Það er líklegast að ennþá séu 10-15 ár í stóratburði í Bárðarbungu en það þarf allsekkert að vera. 

Litakóði Bárðarbungu var færður á gult úr grænu í nótt sem þýðir meiri virknin en venjulega.

Snörp og óvenjuleg jarðskjálftahrina varð í norðvestanverðri Bárðarbunguöskjunni milli kl 6 og 9 í morgun.  Virknin var mjög þétt og minnti á undanfara Holuhraunsgossins árið 2014.  Skjálftarnir voru flestir á um 4-8 km dýpi.  Það bendir flest til þess að um kvikuhreyfingar í kvikuhólfi undir eldfjallinu hafi verið að ræða. Mögulega kvikuskot útúr hólfinu.  Virknin stöðvaðist snögglega um kl. 9.  Stærstu skjálftarnir voru um M 4,9 og allmargir yfir M 3.  

Eldstöðin hefur verið að safna í sig kviku allt frá Holuhraunsgosinu, það er vitað en þó er erfitt að áætla hver mikið magn af kviku er að ræða.  Landris hefur mælst i nágrenni Bárðarbungu en þar sem eldstöðin er hulin jökli þá er ekki hlaupið að þvi að mæla hæðarbreytingar líkt og gert er á Reykjanesskaganum.  

Af og til hafa orðið nokkuð stórir stakir skjálftar í Bárðarbungu frá goslokum sem taldir eru tengjast kvikusöfnun.  Þeim hefur hinsvegar ekki fylgt nein eftirvirkni líkt og gerðist í morgun.  

Líta verður á þennan atburð sem merki um að þrýstingur undir eldstöðinni sé orðinn mjög mikill og að það styttist í eldgos.

HVERNIG ELDGOS ER LÍKLEGAST Í BÁRÐARBUNGU?

Bárðarbunga er nokkuð sérstök eldstöð að því leiti að langoftast leitar kvikan út í sprungusveim eldstöðvarinnar í stað þess koma upp nær miðju kerfisins.  Gos í Dyngjujökli norðaustur af Bárðarbungu hafa verið nokkuð tíð á köflum á sögulegum tíma, einkum á 13.-14. öld og svo aftur á þeirri 18. en menn sjaldnast orðið varir við þau enda víðsfjarri allri byggð.  Heimildir eru helstar um hlaup í Jökulsá á Fjöllum sem væntanlega tengjast þessum gosum.  Gjóskulagarannsóknir hafa einnig sýnt fram á tilurð þeirra.  

Af og til hafa hinsvegar orðið mjög stór gos Bárðarbungukerfinu.  Stærstu gosin frá landnámi eru Vatnaöldugosið um 870 og Veiðivatnagosið um 1480.  Þau eiga það sameiginlegt að kvikan hefur hlaupið alllangt til suðvesturs frá Bárðarbungu áður en hún hefur brotist upp á yfirborðið.  Þetta er tvímælalaust hættulegasta sviðsmyndin vegna innviða á þessu svæði t.d. fjölmargar virkjanir, en þó verður að telja líklegt að Holuhraunsgosið árið 2014 minnki verulega líkurnar á slíkum atburði í bráð enda virðist kvikan eiga greiðari leið til norðausturs eftir þeim sprungusveim. Á jökullausa hluta Dyngjuhálsins  (t.d. Holuhraun) gera stór eldgos engan skaða.

Það er fylgst vel með Bárðarbungu og full ástæða til þess að gera það enda líklega öflugasta eldstöð landsins.  

Í kvöld mældust snarpir jarðskjálftar í norðurbrún Bárðarbunguöskjunnar.  Stærsti skjálftinn mældist M 4,9 og er stærsti skjálftinn í Bárðarbungu frá goslokum árið 2015.  Tveir aðrir nokkuð snarpir skjálftar mældust, M 3,8 og 3,7.  Skjálftarnir voru fremur grunnir eða á tæplega tveggja kílómetra dýpi.  Þá hafa á annan tug smærri skjálfta mælst.

Þrýstingurinn í  kringum eldstöðina virðist vaxa hægt og örugglega og skjálftarnir stækka i samræmi við það.  Það er athyglisvert að fyrir nákvæmlega ári síðan varð skjálftahrina í eldstöðinni á nákvæmlega sama stað nema hvað þeir skjálftar voru töluvert dýpri.  Sjá hér

Á meðan Bárðarbunga er að færa sig upp á skaftið virðist Öræfajökull vera að róast og þar er lítið um skjálfta.  Líklega hefur kvikuinnskotið sem þar hefur verið í gangi stöðvast , í bili amk.